…με γεύση Σαντορίνης. Η άγνωστη παράδοση ενός πασίγνωστου νησιού

Γράφει ο Δημήτρης Μαντζούρης, Συνεργάτης ΚΕΠΕΜ

Είναι Νοέμβριος του 2015. Ετοιμάζουμε στο ΚΕΠΕΜ την έκδοση διπλού δίσκου με τραγούδια και σκοπούς από τις Κυκλάδες για τη σειρά «Μουσικές του Ελληνισμού». Επανέκδοση των κομματιών από τα βινύλια της δεκαετίας του ΄70 του Σίμωνα Καρά (Αμοργός, Κύθνος, Σίφνος) και επιπλέον έκδοση αντιπροσωπευτικών κομματιών από Τζια, Σίκινο, Σέριφο, Κίμωλο, Σαντορίνη, Νάξο, Πάρο, Τήνο, Μύκονο και Άνδρο από το αρχείο του δασκάλου. Όπως σε κάθε έκδοση, αναζητούμε φωτογραφικό υλικό από τοπικούς συλλόγους και οικογένειες οργανοπαικτών. Στη Σαντορίνη ερχόμαστε σε επαφή με τον Κυριάκο Πρέκα, λαουτιέρη και ψαρά, τέταρτη γενιά μουσικών της περίφημης οικογένειας των «Φαρισαίων», γυιο του Αντώνη Πρέκα-Φαρισαίου, σημαντικού βιολιστή της Σαντορίνης. Είπαμε πολλά από τηλεφώνου, μα έπρεπε να ακούσει και το αρχείο.

Παραμονές Πρωτοχρονιάς χτυπάει το τηλέφωνο. Ο Φαρισαίος είναι εδώ. Πρέπει οπωσδήποτε να βρεθούμε, κι έτσι, παρά τον φόρτο των ημερών, βρισκόμαστε στις 30 Δεκεμβρίου στη σχολή. Τρεις ώρες μείναμε μαζί κι ήταν μια βόλτα γιορτινή άλλου τύπου. Μια βόλτα στις κάναβες της Σαντορίνης, στους χορούς, στις μουσικές, στα γλέντια, στους γάμους, στα χοροστάσια του νησιού. Κι όπως πάντα συμβαίνει σε αυτές τις περιπτώσεις, δε μείναμε δυσαρεστημένοι.

Η Σαντορίνη είναι τόπος πασίγνωστος. Μα ποιος ξέρει κάτι μέχρι σήμερα για την παράδοσή της; Σαν να γεννήθηκε τούτο το νησί για να φιλοξενήσει απλώς τα πλήθη των τουριστών που καταφτάνουν για να θαυμάσουν τη φυσική του ομορφιά. Κι αυτό ήταν το πιο γοητευτικό· ο Φαρισαίος μας αποκάλυψε το άλλο πρόσωπο της Σαντορίνης, εκείνο το κρυμμένο. Μας είπε για τους χορούς, όπου οι ξενοχωρίτες είχαν πάντα προτεραιότητα, για τους γάμους μέσα στις κάναβες, για τους συμπεθέρους που θα χόρευαν στο τέλος του γάμου, ενώ σήμερα χορεύουν στην αρχή για να τους πάρει η κάμερα, για τα γλέντια στα καφενεία, τα οποία κατέληγαν μεσονυχτίς στα σπίτια των γλεντιστάδων, όπου η νοικοκυρά έσφαζε επιτόπου κουνέλι ή κόκκορα για την παρέα. Μας είπε πολλά.

Κι έμοιασε ανακάλυψη ‒κι ήταν άλλωστε‒ το αυτονόητο· ένα Κυκλαδονήσι με την ιδιαίτερη τοπική του παράδοση και το δικό του μουσικοχορευτικό χρώμα. Κι έγινε η συνάντηση αυτή μια περιδιάβαση στην άλλη Σαντορίνη, εκείνη που λίγοι ίσως υποψιάζονται ότι υπάρχει, πέρα από τα φώτα του τουρισμού και τον πολιτισμό των σουβενίρ.

Έτσι μας τά ’φερε, λοιπόν, η καλή μας τύχη φέτος· το γύρισμα της χρονιάς να έχει γεύση Σαντορίνης.

πηγή:pemptousia

Ένα ξεχασμένο Ξόδι της Καθαράς Δευτέρας στη Σαντορίνη

Καθαρά Δευτέρα στη Σαντορίνη

Είναι η πρώτη μέρα της μεγάλης Σαρακοστής. Τη μέρα αυτή, νηστεύουμε και το λάδι.Τρώμε φάβα, χαλβα, ελιές, ταραμά, κρόμμυδα, και λαγάνες. Αχινούς, πατελίδες, ξερά χταπόδια που τα ψήνουν στη χόβολη

Ο περισσότερος κόσμος βγαίνει στα χωράφια ή στη θάλασσα .Όσοι μένουνε στα σπίτια, βγάζουνε το τραπέζι στην αυλή και το στρώνε χωρίς τραπεζομάντηλο με τα «νηστίσιμα» επάνω.  Τρώνε και διασκεδάζουν με διάφορα τραγούδια όπως: «Ήφυαν οι απόκριες και οι παλιομασκαράδες και ήλθε η Σαρακοστή με ελιές και ταραμάδες».

Τότε ακούγεται και το παρακάτω- ξεχασμένο ξόδι της Μεγάλης Σαρακοστής:

Ξόδι της Μεγάλης Σαρακοστής

Τώρα είναι Αγιά Σαρακοστή, τώρα είναι Άγιες ημέρες

που λειτουργούν οι εκκλησιές και ψάλλουν οι παπάδες

και λεν το Κύριε ελέησον και το Άγιο το Βαγγέλιο.

Όποιος το λέει σώζεται κι όποιος το πει Αγιάζει

κι όποιος το καλοαφκριστεί παράδεισο θα λάβει.

Παράδεισο και λίβανο από τον Άγιο Τάφο.

Η Παναγιά η Δέσποινα καθόταν μοναχή της

την προσευχή της έκανε για τον μονογενή της.

Κι’ εκεί που προσευχότανε, κι’ εκεί που παρεκάλει

ακού βροντές και αστραπές και ταραχή μεγάλη.

Βγαίνει στην πόρτα της να δει, βγαίνει στην γειτονιά της.

Βλέπει τον ουρανό θολό και τ’ άστρα βουρκωμένα,

το φεγγαράκι το λαμπρό στο αίμα βουτηγμένο.

Βλέπει τον Γιάννη κι έρχονταν γδαρμένο, σκοτωμένο.

- Τι έχεις Γιάννη μου και κλαις και βαριαναστενάζεις;

- Δεν έχω στόμα να στο πω , χείλη να στο μιλήσω,

ούτε η καρδιά μου το βαστά να σου το μολογήσω.

Το δάσκαλο μου πιάσανε οι άνομοι Εβραίοι

οι άνομοι και τα σκυλιά κ’ οι τρεις καταραμένοι.

Σαν κλέφτη τον επιάσανε, και σαν ληστή τον πάνε,

και στου Πιλάτου τα σκαλιά, εκεί τον τυραννάνε.

Η Παναγιά σαν τ’ άκουσε έπεσε και λιγώθη

σταμνιά νερό την περεχούν, τρία κανάτια μόσχο,

και τέσσερα ροδόσταμο ώσπου να συνεφέρει.

Και σαν την συνεφέρανε τούτο το λόγο λέει:

-Ας έλθει η Μάρθα και η Μαριά κι άλλη η Ελισάβα,

και του Λαζάρου η αδελφή και του Προδρόμου η μάννα.

Να πάμε να τον εύρουμε πριν μας τον εσταυρώσουν,

πριχού του βάλουν τα καρφιά και τόνε θανατώσουν!

-Βλέπεις εκείνο το βουνό το υψηλό το μέγα

που ’χει την πράσινη κορφή την θαλασσιά παντιέρα;

Εκεί πάνω τον έχουνε , και τόνε τυραννάνε.

Επήραν το στρατί – στρατί, στρατί το μονοπάτι

και το στρατί τις έβγαλε στ΄ ατσίγγανου την πόρτα.

-Ώρα καλή σου ατσίγγανε και τ΄ είναι αυτά που κάνεις;

-Καρφιά μου παραγγείλανε οι φίλοι μου οι Εβραίοι.

Εκείνοι μου παν τέσσερα μα γω τους κάνω πέντε.

Τα δυο στα δυο του γόνατα, τα δυο στα δυο του χέρια,

το πέμπτο το φαρμακερό να μπει μες την καρδιά του.

Να τρέξει αίμα και χολή από τα σωθικά του.

Η Παναγιά σαν τ΄ άκουσε έπεσε και λιγώθη.

Σταμνιά νερό την περεχούν ώσπου να συνεφέρει.

Και σαν τη συνεφέρανε τούτο το λόγο λέει:

- Άντε κ΄ εσύ ατσίγγανε, ψωμί να μην χορτάσεις,

μόνο αχυλιές και κάρβουνα, πάντα σου να μαλάζεις.

Ούτε η τραχηλίτσα σου πουκάμισο να βάλει

ούτε και τη γυναίκα σου σε σπίτι να τη βάλεις!

Παίρνουνε το στρατί – στρατί, στρατί το μονοπάτι

και το στρατί τις έβγαλε εις του ληστή την πόρτα.

Άνοιξε πόρτα του ληστή και πόρτα του Πιλάτου.

Κ’ η πόρτα απ’ τον φόβον της άνοιξε μοναχή της.

Κοιτά δεξιά, κοιτά ξερβά, κανέναν δεν γνωρίζει,

κοιτά και δεξιότερα βλέπει τον Άγιο Γιάννη.

Άγιε μου Γιάννη Πρόδρομε και βαπτιστή του γιου μου

μην είδες το γιουκάκι μου και συ τον δάσκαλο σου;

-Δεν έχω στόμα να στο πω, χείλη να στο μιλήσω,

ούτε και χειροπάλαμο για να σου τον εδείξω.

Βλέπεις εκείνον τον γυμνό τον παραπονεμένο,

όπου φορεί στην κεφαλή αγκάθινο στεφάνι;

Αυτός είναι ο γιόκας σου και με ο δάσκαλος μου.

Εργο του Μιχάλη Καριάμη

-Επήραν το στρατί – στρατί , στρατί το μονοπάτι.

Το μονοπάτι τις έβγαλε μπροστά στον σταυρωμένο.

-Γιε μου , που είναι τα κάλλη σου και πουν η λεβεντιά σου,

και τα σγουρά σου τα μαλλιά και η παλικαριά σου;

Δεν μου μιλείς μιλίτσα μου δεν μου μιλείς μιλιά μου;

-Πάρτο μάνα απόφαση σαν που το πήραν κιάλλες,

το πήραν μάνες για παιδιά και τα παιδιά για μάνες.

Το πήραν κι οι καλόπαντρες, για τους καλούς τους άντρες!

Άντε μάνα στο σπίτι σου και στο νοικοκυριό σου

στρώσε τραπέζι θλιβερό μ’ αφράτο παξιμάδι

και πίνε και γλυκό κρασί, να σου περνά η ζάλη.

Πάει η μάνα στο σπίτι της πάει στα γονικά της

βάζει κρασί στον μαστραπά κι’ αφράτο παξιμάδι.

Πέρασε κ’ η Άγια Καλή κιαυτό το λόγο λέγει:

-Ποιος είδε γιο εις τον σταυρό και μάνα στο τραπέζι;

-Άντε και συ Άγια Καλή ποτέ σου μην γιορτάσεις

ποτέ τ’ ονοματάκι σου στην εκκλησιά μην ψάλεις!

-Όποιος τ’ ακούει σώζεται κι’ όποιος το πει αγιάζει

και όποιος το καλοαφκριστεί, παράδεισο θα λάβει.

Παράδεισο και λίβανο από τον Άγιο Τάφο.

Τώρα ειν Άγια Σαρακοστή, τώρα ειν’ Άγιες μέρες

που λειτουργούν οι εκκλησιές και ψάλλουν οι παπάδες

και λεν το Κυρ ελέησον και τα’ άγιο το Βαγγέλιο!

Πηγές:

·        Μαρία Μαυρομμάτη: Συλλογή λαογραφικής ύλης εκ του χωρίου Πύργος, της επαρχίας Θήρας, του νομού Κυκλάδων (1969) pergamos.

Την θέση του στο διαδίκτυο βρήκε και το Λαογραφικό Μουσείο Λιγνού, στο Κοντοχώρι της Σαντορίνης

Τον δικό του χώρο στο διαδίκτυο απέκτησε και το Λαογραφικό Μουσείο Λιγνού, στο Κοντοχώρι της Σαντορίνης, όπου και παρουσιάζει μέρος των χώρων του και των δραστηριοτήτων ενω αναμένεται να μας ενημερώνει για τις εκδηλώσεις στις οποίες αναμένεται να συμμετάσχει στο μέλλον.

Η διευθυνσή του βρίσκεται στην σελίδα : http://www.santorinisfolkmuseum.com

Δημιουργός και διαχειρίστρια ιστοσελίδας είναι η Θαλλέλαια Καραμολέγκου.

Σύμφωνα με το εισαγωγικό κείμενο,

Η λαϊκή παράδοση της Σαντορίνης διατηρείται ζωντανή στο Κοντοχώρι των Φηρών, σε υπόσκαφο που χτίσθηκε πριν ενάμισι αιώνα περίπου. Εκεί όπου σήμερα στεγάζεται το Λαογραφικό Μουσείο του νησιού, που αξίζει να επισκεφθεί ο ταξιδιώτης.

Το Λαογραφικό Μουσείο ιδρύθηκε από τον Εμμανουήλ Α. Λυγνό, δικηγόρο, δημοσιογράφο και διευθυντή της εφημερίδας "Θηραϊκά Νέα".

Το σπίτι, στο οποίο στεγάζεται, έμεινε ανέπαφο από τους σεισμούς του 1956, συντηρήθηκε το 1973 και από τότε τοποθετήθηκαν σε αυτό παλαιά έπιπλα και σκεύη, οικογενειακά κειμήλια, στη θέση που χρηστικά ανήκουν.

Το 1993 οικοδομήθηκε στο Μουσείο πτέρυγα για την στέγαση της Πινακοθήκης και των εργαστηρίων, καθώς και το εκκλησάκι του Αγίου Κωνσταντίνου, στη μνήμη του ιδιοκτήτη του κτήματος Κωνσταντή Εμμ. Λυγνού, θείου του ιδρυτή.

Χριστούγεννα στη Σαντορίνη

Γράφει ο Καλλ-ιστορώντας

Ας δουμε το λοιπός λίγα πράγματα για τον τρόπο βίωσης των Χριστούγεννων στη Σαντορίνη.

Οι φιλόθρησκοι κάτοικοι του νησιού μας γιορτάζουν ιδιαίτερα βυζαντινά και τις γιορτές του Δωδεκαημέρου. Παλιότερα όπως γράφει η Γουλιελμία Συρίγου [1]«υπήρχε ένα έθιμο στη  Θεία Λειτουργία των Χριστουγέννων το φερτάρισμα του ιερέα και των πιστών για τον μικρό βοηθό της εκκλησίας. Ήταν ένα είδος καληχέρας για το ακούραστο κοπέλι...» Ο Ειρμός αυτός, διαβάζεται στο μέσο της εκκλησίας και αναφέρει: Στέργειν μὲν ἡμᾶς, ὡς ἀκίνδυνον φόβῳ,...... Ὅση πέφυκεν ἡ προαίρεσις δίδου." εκείνη τη στιγμή ο αναγνώστης-παπαδοπαίδι δεν φεύγει από τη θέση του .... ενώ ο ιερέας βγαίνει από το ιερό κατευθυνόμενος προς το παπαδοπαίδι και του δίνει τη χριστουγεννιάτικη φέρτα-τη χριστουγεννιάτικη "προαίρεσις" Στη συνέχεια ακολουθεί όλο το εκκλησιάσμα.....Αυτή είναι η προαίρεσις το λοιπόν, στην οποία όπως αναφέρει σε παλαιότερη εφήρίδα των Θ.Ν. ο Φ. Κατσίπης γινόταν μόνο στο Μεγαλοχώρι

Το βράδυ βγαίναν τα παιδιά σε όλο το νησί,  με καράβια κ αι φαναράκια για τα κάλαντα

Από μία λαογραφική εργασία της Μαρίας Μαυρομάτη το 1969 η οποία εντοπίστηκε στο Λαογραφικό Αρχείο –Πανεπιστημιακή Συλλογή του Πανεπιστημίου Αθηνών, εκτός από τους βασικούς στίχους στα Πανελλήνια Κάλαντα έχουμε και τα παρακάτω…:

«Καλην εσπέρα Άρχοντες κ.τ.λ.

Απάνω στο παράθυρο γαρυφαλάκι πράσινο στέκει μια περιστέρα και του χρόνου τέτοια μέρα ( τσάκισμα)

Φέρτε πανέρια κάστανα Φέρτε και πορτοκάλια

Για φέρτε και γλυκό κρασί να πιουν τα παληκάρια….».

Τα κάλαντα τα λέγανε και οι μεγάλοι ….. Σύμφωνα δε με την προαναφερθείσα εργασία  «το λιγότερο που ημπόργιες να τσι δώκεις ήτανε το τάλληρο…». Σαν μια ξεβάρεση και εκείνοι από τις έγγνοιες τις καθημερινές

Στη Σαντορίνη τα παλιά τα χρόνια συνήθιζε όλη η οικογένεια να νηστεύει …. Το βράδυ λοιπόν, όταν τα παλαιότερα χρόνια τελείωνε η λειτουργία των Χριστουγέννων τη νύχτα,  πήγαιναν στα σπίτια τους και έτρωγαν. Το συνηθισμένο φαγητό ήταν πετεινός ή κότα σούπα. Εκτός όμως απ’ αυτό το φαγητό, απαραίτητος στο Χριστουγεννιάτικο τραπέζι ήταν και ο «κοφτός» που τον έφτιαχναν ως εξής: Από την προηγουμένη έβαζαν σιτάρι σε μία λεκάνη με νερό και άμα τούτο μαλάκωνε το κοπάνιζαν στο πέτρινο μουρτάρι με τη μάτσα για να αφαιρεθεί ο φλοιός και κατόπιν τη νύκτα πριν από τη λειτουργία έβραζαν το σιτάρι με λαρδί[2]».

Φυσικά η νοικοκυρά του σπιτιού θα  πρεπε μέχρι το απόγευμα το πολύ της παραμονής να είχε τελειώσει το  εργόχειρό τση γιατί πίστευαν ότι θα το τελείωναν οι καλλικάτζαροι…

Ένα έθιμο που μου μεταφέρθηκε είναι και αυτό με τους καλικάτζαρους.

Όλο το σαραντάμερο βάζουν ένα κόσκινο στην καμινάδα του σπιτιού, όταν θα ρθουν οι Καλικάντζαροι, μέχρις να μετρήσουν τις τρύπες του κόσκινου  να έχει ξημερώσει και  να φύγουν.Παράλληλα δε λένε ότι όσοι γεννηθούν παραμονές Χριστουγέννων γίνονται Καλικάντζαροι γι’ αυτό πρέπει να βάζουν μπροστά στο κρεβάτι τους μια σκάφη με νερό, ώστε  μόλις πάνε να σηκωθουν να πατουν μέσα στο νερό και να ξυπνούν και να μη γίνονται Καλλικάτζαροι, ενώ ταυτόχρονα σύμφωνα με αφήγηση της Ε.Σ. από το Μεγαλοχώρι: « τι όσοι έχουν γεννηθεί παραμονές Χριστουγέννων, όταν φθάνουν τέτοιες μέρες καταλαμβάνονται από μελαγχολία ( και τούτο γιατί θεωρείται αμάρτημα, να γεννώνται άνθρωποι την ημέρα που γεννήθηκε ο Χριστός).»

Τα παλιά τα χρόνια την παραμονή των Χριστουγέννων βάζανε έξω από την πόρτα ένα κόσκινο με πολλές τρύπες και σα ριβαίρνανε οι καλλικάτζαροι ώσπου να μετρήσουνε τις τρύπες του κόσκινου  κτυπούσε η καμπάνα οπότε απομακρύνονταν από τα σπίτια.

Στον Πύργο υπάρχει και το εξής χαρακτηριστικό στοιχείο της εορτής των Χριστουγέννων Τη δεύτερη μέρα γιορτάζει σύμφωνα με το έθιμο το εξωκκλήσι της Γέννησης στους Πρόποδες του Προφήτη. Απ όσο μπορώ να ξέρω πολύ παλιά πηγαίναν από βραδύς παραμονή των Χριστουγέννων όχι μόνο Πυργιανοί αλλά και από άλλα μέρη μαζί με τα φαναράκια τους  και κάνανε τον Εσπερινό των Χριστουγέννων εκει… μένανε το βράδυ στο Εκκλησάκι όσοι μπορούσαν και τιμούσαν τα Χριστούγεννα το επόμενο πρωι…..

Δεν είχαν στην ουσία κάποιο ιδιαίτερο έθιμο για τα Χριστούγεννά αλλά  βίωναν πολύ έντονα με θρησκευτική ευλάβεια  το Σαραντάμερο της Εορτής … 

 

[1] Γ.Μ.Σ.: « Η Σαντορίνη μου», εκδόσεις Θ.Ν.

[2]Μ.Α.Ρούσσου: «Σαντορίνη - Ήθη, ΄Εθιμα και Παραδόσεις

πηγή:Καλλ-ιστορώντας

ΤΑ ΚΑΛΑΝΤΑ ΣΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΛΕΜΒΟΥΧΩΝ

Τρεις σταθμοί του λαϊκού εορτολογίου (Μεταμόρφωση του Σωτήρος – μέρος α΄)

Αποτελεί διαπίστωση της θρησκευτικής λαογραφίας, ότι στο ορθόδοξο εορτολόγιο οι μεγάλες εορτές είναι κατανεμημένες με πραγματικά σοφό τρόπο, ώστε στον ετήσιο κύκλο του χρόνου να μην παρουσιάζονται κενά ή χάσματα. Σε τρεις μεγάλες γιορτές-σταθμούς του καλοκαιριού και του φθινοπώρου αναφέρεται το παρακάτω κείμενο.

Με τα πανηγύρια ο λαός μας συνδυάζει με ιδιάζοντα τρόπο το θρησκευτικό
με το κοσμικό βίωμα. Στην πάνω και κάτω φωτογραφία βλέπετε σκηνές
από το Δεκαπενταύγουστο στην Μεσούντα Άρτας.

 

Ο παραδοσιακός άνθρωπος οργάνωνε την ζωή του με βάση την αλληλουχία των γεωργοκτηνοτροφικών ασχολιών και την διαδοχή των θρησκευτικών εορτών και είχε έτσι την ευκαιρία να ζεί με εναλλαγές αργίας και εργασίας, καμάτου και ραστώνης, διασκέδασης και φροντίδας για την επιβίωση της οικογένειας. Οι εναλλαγές μάλιστα αυτές είναι που προσδιορίζουν την αίσθηση και την κατανόηση του χρόνου σε ένα παραδοσιακό πολιτισμικό σύστημα, καθορίζοντας την ουσιαστική μορφή της καθημερινής ζωής, σε μια παραδοσιακή κοινότητα.

Σε όσα ακολουθούν, θα ασχοληθούμε με τρεις σημαντικούς εορτολογικούς σταθμούς της ελληνικής παραδοσιακής λαϊκής λατρείας, με τις εορτές της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (6 Αυγούστου), της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (15 Αυγούστου) και της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου).

Πρόκειται για γιορτές με σπουδαία λαϊκή απήχηση και ευδιάκριτη θρησκευτική σπουδαιότητα, οι οποίες παραλλήλως σηματοδοτούν και το πέρασμα από το καλοκαίρι στο φθινόπωρο. Και τούτο επειδή ο λαϊκός άνθρωπος συνδέει πάντοτε τις παραγωγικές του δραστηριότητες με την θρησκευτική του πίστη, ώστε οι γιορτές να μην είναι μόνο θρησκευτικά γεγονότα, αλλά να αποτελούν παραλλήλως κοινωνικά και βιοτικά βιώματα[1], σταθμούς που ορίζουν το παρελθόν και το μέλλον της παραδοσιακής κοινότητας.

Έθιμα της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος

Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος (6 Αυγούστου), ως σπουδαία δεσποτική εορτή, αποτελεί εξαίρεση εθιμικά καθιερωμένης ιχθυοφαγίας, μέσα στην σύντομη αλλά αυστηρή νηστεία του Δεκαπενταύγουστου.

Η Μεταμόρφωση του Χριστού, Θεοφάνη του Κρητός, Ι.Μ. Σταυρονικήτα, 1546.

Σε πολλούς τόπους πιστεύουν ότι την παραμονή το βράδυ, κάποια ώρα, ανοίγουν ξαφνικά οι ουρανοί και φαίνεται το «άγιο φως», σε όσους είχαν την υπομονή και την πίστη να ξαγρυπνήσουν[2]. Ανήμερα δε, προσφέρουν στους ναούς τα πρώτα σταφύλια της χρονιάς, για να ευλογηθούν από τον ιερέα μετά την θεία λειτουργία, και να διανεμηθούν ως ευλογία στους πιστούς[3]. Σε ορισμένους μάλιστα τόπους προσφέρουν στον ναό το πρώτο λάδι της χρονιάς, για να ευλογηθεί, ώστε η ευλογία να επεκταθεί και στην υπόλοιπη παραγωγή[4].

Ευλογία σταφυλιών. Απαρχές στις 6 Αυγούστου στον Ι.Ν. Αγίου Νίκωνος Μετανοείτε στο Καρτερό Κρήτης.

Πρόκειται για το αρχαίο έθιμο των απαρχών, της προσφοράς δηλαδή των πρώτων καρπών στον Θεό, μια μορφή αναίμακτης τελετουργικής θυσιαστικής προσφοράς, που πέρασε και στον χριστιανισμό. Ο λαϊκός άνθρωπος, προσκομίζοντας για ευλογία τις απαρχές των καρπών και των γεννημάτων του, αναθέτει ουσιαστικά την ελπίδα της επιβίωσής του στον Θεό, από τον οποίο ζητά ευλαβικά να συνεργήσει, για να επιτύχει η σοδειά, από την οποία εξαρτάται και η επιβίωση ολόκληρης της παραδοσιακής κοινότητας[5].

Ήδη στους Αποστολικούς Κανόνες επιτρέπεται η προσαγωγή στον ναό σταφυλιών, όχι όμως και άλλων οπωρικών, ενώ ο Θεόδωρος Βαλσαμών, ερμηνεύοντας τον Δ΄ Κανόνα των Αγίων Αποστόλων, ερμηνεύει την εξαίρεση αυτή των σταφυλιών από το ότι το κρασί, που προέρχεται από αυτά, χρησιμοποιείται για την παρασκευή της θείας κοινωνίας[6].

Έτσι, τα ευλογημένα σταφύλια μοιράζονται και τρώγονται μαζί με το αντίδωρο στην Λέσβο[7], ενώ στον Μοσχοπόταμο της Πιερίας[8] άφηναν το πρώτο τσαμπί του τρύγου σε κάποιο εικόνισμα του ναού, για να πάει καλά η σοδειά. Δεν πρέπει εξ άλλου να ξεχνούμε ότι στην Μεταμόρφωση του Σωτήρος είναι αφιερωμένοι οι ναοί των μεγαλύτερων και επιβλητικότερων ελληνικών φρουρίων, γεγονός που δείχνει την σημασία, θρησκευτική και εθνικά αναγεννητική, που ο λαός μας ανέκαθεν έδινε στην μεγάλη αυτή εορτή. Και φυσικά, ως σπουδαία εορτή είναι και εθιμικά καθιερωμένη αργία, η παραβίαση της οποίας, από κάποιους ασεβείς και φιλάργυρους, επέφερε την άμεση θεϊκή τιμωρία, σύμφωνα με τις παραδόσεις του ελληνικού λαού[9], για παραδειγματισμό και των υπολοίπων.

Τέλος α΄ μέρους, συνεχίζεται…

Σ Η Μ Ε Ι Ω Σ Ε Ι Σ

1. Βλ. Μ. Γ. Βαρβούνης, Λαϊκή λατρεία και θρησκευτική συμπεριφορά των κατοίκων της Σάμου, Αθήνα 1992, σ. 165.

2. Γ. Α. Μέγας, Ελληνικαί εορταί και έθιμα της λαϊκής λατρείας, Αθήναι 1979 (β΄ έκδοση), σ. 230.

3. Γ. Ν. Αικατερινίδης, «Απαρχές (λατρευτικές και ευετηρίας) στην νεοελληνική εθιμολογία», Λαογραφία 37 (1993-1994), σ. 73.

4. Γ. Α. Μέγας, Ελληνικαί εορταί… ό.π., σ. 230.

5. Αλ. Ν. Λέτσας, Μυθολογία της Γεωργίας 2, Θεσσαλονίκη 1952, σ. 444-450.

6. Γ. Α. Ράλλης – Μ. Ποτλής, Σύνταγμα των θείων και ιερών κανόνων… 2, Αθήνησιν 1852, σ. 6-7. Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός 5, Εν Αθήναις 1952, σ. 295.

7. ΚΛ [=Κέντρο Ερεύνης Ελληνικής Λαογραφίας, της Ακαδημίας Αθηνών], χφ. [=χειρόγραφο] 2332, σ. 323 (Εμμ. Σαρέλλης, Πλαγιά Λέσβου, 1960).

8. ΚΛ, χφ. 4214, σ. 138 (Αγγ. Δευτεραίος, Μοσχοπόταμος Πιερίας, 1983). Τα παραδείγματα από τον Γ. Ν. Αικατερινίδη, «Απαρχές…», ό.π., σ. 76, 77.

9. Δ. Σ. Λουκάτος, «Αργίαι και άγιοι τιμωροί», Επετηρίς Κέντρου Ερεύνης Ελληνικής Λαογραφίας 20-21 (1967-1968), σ. 90.

πηγή: pemptousia

Βόλτα στους επιταφίους της Σαντορίνης Μ.Παρασκευή 2012

Στηρίζει την νησιωτική παράδοση

Ο Όμιλος "Attica Group", στο πλαίσιο της Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης, παρουσιάζει για πρώτη χρονιά ένα νέο πρόγραμμα επιχειρησιακής υπευθυνότητας με τίτλο "Παραδοσιακά Επαγγέλματα".


Η "Blue Star Ferries", μέλος της "Attica Group" η οποία πραγματοποιεί δρομολόγια στα νησιά του Αιγαίου και έρχεται σε επαφή με τον παράκτιο πλούτο τους, σας γνωρίζει μέσα από την επίσημη ιστοσελίδα της μία σειρά από επαγγέλματα και τέχνες που αντιμετωπίζουν ολοένα και εντονότερα τον κίνδυνο αφανισμού. Μία προσπάθεια η οποία αποσκοπεί στην αναβίωση και συντήρηση αυτών των επαγγελμάτων, στην ανάδειξη του ρόλου της τοπικής κοινωνίας και στην διατήρηση και προστασία της εθνικής μας κληρονομιάς.

Στο πλαίσιο της υλοποίησης του προγράμματος η Εταιρεία ήρθε σε επαφή με χαρισματικούς ανθρώπους οι οποίοι, με τον δικό τους μοναδικό τρόπο, μοιράστηκαν την τεχνογνωσία και τα μυστικά του επαγγέλματος τους, όπως για παράδειγμα τον τρόπο με τον οποίο φτιάχνονται τα καλούπια για τις χειροποίητες καμπάνες στην Σύμη, την χρηστικότητα των τυροβολιών στην Αστυπάλαια, την σωστή επιλογή της γεωγραφικής θέσης για την κατασκευή ενός περιστερώνα στην Τήνο και άλλα πολλά.

Μέσα από προσωπικές μαρτυρίες και αφηγήσεις αναδεικνύονται επαγγελματίες από τα νησιά του Αιγαίου, παλαιότερης αλλά και νεότερης γενιάς, οι οποίοι με το ίδιο μεράκι, χρησιμοποιώντας υλικά και τεχνικές των τόπων τους διατηρούν επί χρόνια ζωντανά αυτά τα επαγγέλματα και καλύπτουν την ανάγκη της ποιότητας.

Η συγκεκριμένη ιστοσελίδα θα ανανεώνεται και θα εξελίσσεται τακτικά ενισχύοντας την πολιτιστική παράδοση της νησιωτικής Ελλάδας.

Το πρόγραμμα "Παραδοσιακά Επαγγέλματα" εντάσσεται στο συνολικό πρόγραμμα Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης της "Attica Group" που τιτλοφορείται "Με Προορισμό εσάς" και απευθύνεται στα νησιά που εξυπηρετεί ο Όμιλος με τα πλοία "Blue Star Ferries" και "Superfast Ferries".

Χριστουγεννιάτικες Κυκλάδες

Στις Κυκλάδες οι εορτασμοί του «Δωδεκαημέρου» (Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Θεοφάνεια) έχουν έναν μοναδικό, ιδιαίτερο χαρακτήρα ο οποίος ποικίλλει ευχάριστα από νησί σε νησί. Γενικά στα Κυκλαδονήσια οι κάτοικοι θεωρούν ως καλό οιωνό αν την Πρωτοχρονιά φυσάει βοριάς ή αν έρθει στην αυλή του σπιτιού ένα περιστέρι. Αν όμως πετάξει πάνω από το σπιτικό κοράκι φοβούνται μήπως συμβούν ατυχίες. Σε ορισμένα χωριά των Κυκλάδων, όταν οι άνθρωποι πλένονται το πρωί της Πρωτοχρονιάς αγγίζουν το πρόσωπό τους μ' ένα κομμάτι σίδερο για να είναι όλο το χρόνο υγιείς («σιδερένιοι»).




Στην Αμοργό, ανήμερα τη Πρωτοχρονιά, σερβίρουν τον «κοφτό», ένα έδεσμα από σιτάρι, κρεμμύδι, τυρί τριμμένο, λάδι και νερό για να πάει καλά η σοδειά.

Στην Ανάφη, τα Χριστούγεννα οι νοικοκυρές παρασκευάζουν και προσφέρουν το «κουφέτο», γλυκό του κουταλιού από ασπρισμένα αμύγδαλα και κομμάτια κοκκινωπής κολοκύθας τα οποία σιγοβράζουν μέσα σε μέλι. Την Πρωτοχρονιά ψήνουν στον ξυλόφουρνο το αναφιώτικο «ζαφοριστό» ψωμί από κρόκο με ιδιαίτερη γεύση ζαφοράς και με έντονο κίτρινο χρώμα.
Τ
α Χριστούγεννα, τα στενά δρομάκια της Μυκόνου μοσχοβολούν από τις δίπλες, τα φοινίκια, τους κουραμπιέδες και τα Χριστόψωμα που ψήνονται στο φούρνο. Στα χωριά ζυμώνουν και ψήνουν ένα επιπλέον Χριστόψωμο το οποίο μοιράζουν στα ζώα του σπιτιού. Εκτός από τα γλυκίσματα οι νοικοκυρές μαγειρεύουν λαρδί χοιρινό με χόρτα ή λάχανο, το οποίο συμβολίζει την αφθονία, κρέας ψητό στον φούρνο, κρεμμυδόπιτα με ντόπια «τυροβολιά» και μελόπιτα με τυροβολιά, μέλι και κανέλα. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς ομάδα «καλαντιστάδων» του Πολιτιστικού Λαογραφικού Συλλόγου Γυναικών Μυκόνου, με την παραδοσιακή «καράβα» και το φαναράκι στα χέρια, περιφέρεται στην Χώρα ψάλλοντας τα Μυκονιάτικα και τα παραδοσιακά Δηλιανά Πρωτοχρονιάτικα κάλαντα:

«Άγιος Βασίλης έρχεται από τις Κάτω Δήλες
βαστά το καλαθάκι του γεμάτο πεταλίδες.
Τις πεταλίδες ήφαε ξινόγαλο γυρεύει
του δίνουμε Χριστόψωμο και ανεπετά και φεύγει.
Άγιος Βασίλης έρχεται και στο ντουλάπι πάει
να βρει τα ξεροτήγανα και να κάτσει να τα φάει.
Τα ξεροτήγανα ήφαε και λούζα μας γυρεύει
του δίνουμε γλυκό κρασί και σηκώνεται και φεύγει.
Για σφάξτε μας τον πετεινό για σφάξτε μας την κότα
για δώστε μας το τάλιρο να πάμε σ' άλλη πόρτα».

Η ημέρα των Φώτων είναι επίσης λαμπρή γιορτή στη Μύκονο επειδή ξεκινούν τα «μπαλόσια», έθιμο Βενετσιάνικης προέλευσης με ρίζες την λέξη «ballonzolo» που σημαίνει «χοροπήδημα» και «Ballocio» που σημαίνει «χορουδάκι». Τους χορούς αυτούς συνοδεύουν βιολιά, τσαμπούνες και τουμπάκια.

Ένα παραδοσιακό γαστρονομικό έθιμο της Νάξου είναι γεμιστό κατσίκι με διάφορα χορταρικά και ρύζι, το οποίο παρασκευάζεται και προσφέρεται τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά. Ζυμώνονται επίσης τα Χριστόψωμα με σταφίδες και καρύδια, τα οποία έχουν στο κέντρο ένα ολόκληρο καρύδι με το τσόφλι του και ένα σταυρό από ζυμάρι. Στη Νάξο ψέλνονται, ως κάλαντα, τα περίφημα «κοτσάκια», ένα είδος μαντινάδας με σκωπτικό χαρακτήρα.

Στην Πάρο τα παιδιά ψάλλουν τα κάλαντα το απόγευμα της παραμονής των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, αμέσως μετά τον εσπερινό και ανήμερα το πρωί μετά το τέλος της λειτουργίας. Τα Χριστούγεννα οι νοικοκυρές ψήνουν Χριστόψωμα φτιαγμένα από αλεύρι και ξηρούς καρπούς, σχηματίζουν με το ζυμάρι ένα σταυρό πάνω σε αυτά και τα δίνουν για τροφή στα ζώα του σπιτιού. Το πρωί της παραμονής των Θεοφανείων, μετά τη τέλεση του «Μικρού Αγιασμού», οι ιερείς, φορώντας το πετραχήλι και κρατώντας στο χέρι το σταυρό μ' ένα κλαδί φρέσκο βασιλικό, «φωτίζουν» τα σπίτια. Τους συνοδεύει ένα παιδί το οποίο κρατάει στα χέρια του ένα κουβαδάκι με τον αγιασμό, την «σίγκλα», κι ένα λαδοφάναρο με το Άγιο Φως. Πηγαίνοντας από σπίτι σε σπίτι οι ιερείς ψάλλουν το «Εν Ιορδάνη...» και «φωτίζουν», κατά την τοπική διάλεκτο, τους πιστούς και τα δωμάτια του σπιτιού τους ώστε να απομακρυνθούν τα κακά και πονηρά πνεύματα. Οι νοικοκυρές ρίχνουν στη «σίγκλα» τον οβολό τους και ειδικά στην Μάρπησσα, προτείνουν στον ιερέα να καθίσει στον καναπέ λέγοντας του: «...Κάτσε παπά για να καθίσει κι η κλώσσα μας!» και τον κερνούν νηστίσιμα μπουρεκάκια.

Το απόγευμα της παραμονής των Θεοφανείων ομάδες παιδιών και ενηλίκων ψάλλουν τα παριανά κάλαντα τα οποία είναι επηρεασμένα από την αναγγελία του χαρμόσυνου γεγονότος της Βάπτισης του Χριστού.

Τα ξημερώματα της ημέρας των Φώτων γίνεται λειτουργία στη ανδρική Μονή της Λογγοβάρδας, βορειανατολικά της πρωτεύουσας Παροικιάς. Η λειτουργία αρχίζει στις δύο τα ξημερώματα και την παρακολουθούν μόνο άντρες, ενώ οι γυναίκες πηγαίνουν στην αντίστοιχη τελετή του Ιερού Ναού του Ταξιάρχη, πάντοτε στην ίδια περιοχή.

Το πρωί των Θεοφανείων στους παράκτιους οικισμούς της Πάρου, μετά το τέλος της λειτουργίας του «Μεγάλου Αγιασμού», ο ιερέας, οι ψάλτες και το εκκλησίασμα πηγαίνουν από την εκκλησία στο λιμάνι, κρατώντας την εικόνα της Βάφτισης και τα Εξαπτέρυγα, για να γίνει ο αγιασμός των υδάτων και η κατάδυση του Τίμιου Σταυρού. Μετά τη λειτουργία όσοι πιστοί έχουν νηστέψει την προηγουμένη μέρα φέρνουν αγιασμό στο σπίτι και τον πίνουν. Η γιορτή αυτή θεωρείται ως ημέρα κάθαρσης και εξαγνισμού για τους ανθρώπους, τα ζώα και τη Φύση γενικότερα. Οι γεωργοί ραντίζουν με αγιασμό τα ζώα τους, τις κατοικίες τους, τα χωράφια, τα δέντρα, τα πηγάδια. Αυτό το τελετουργικό πρέπει να γίνει μέχρι το μεσημέρι γιατί θεωρείται ότι αργότερα ο αγιασμός χάνει τη δύναμη της κάθαρσης και του εξαγνισμού.

Στην Σίφνο τα παραδοσιακά Σιφνέικα κάλαντα είναι αυτοσχέδιες δημιουργίες στην τοπική διάλεκτο οι οποίες συνδέονται άμεσα με την θρησκευτική ζωή και ψέλνονται από το μεσημέρι μέχρι το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς. Οι συνθέσεις αυτές αναδεικνύουν το ταλέντο του δημιουργού, εκφράζουν συναισθήματα και σχολιάζουν πρόσωπα και καταστάσεις. Στην Σίφνο το πατροπαράδοτο χριστουγεννιάτικο τραπέζι αποτελείται, κατά βάση, από χοιρινό κρέας παστό ή στο φούρνο και από Χριστόψωμα ζυμωμένα με γλυκάνισο.


Στη Σύρο την «Καλή Βραδιά», δηλαδή την παραμονή των Χριστουγέννων, οι καθολικοί κάτοικοι, κυρίως της συριανής υπαίθρου και της Άνω Σύρου, μετά από την εκκλησία, επιστρέφουν στα σπίτια τους και τρώνε ψάρι και κουνουπίδι. Την παραμονή των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς μέλη του Λυκείου Ελληνίδων, ντυμένα με την παραδοσιακή συριανή φορεσιά, περιέρχονται στους δρόμους της Ερμούπολης κρατώντας το στολισμένο παραδοσιακό καραβάκι και ψάλλουν τα συριανά και τα τηνιακά κάλαντα. Το καραβάκι συμβολίζει την πλεύση του ανθρώπου προς την καινούργια ζωή μετά τη γέννηση του Χριστού. Στη Σύρο τα τελευταία χρόνια το ξεχασμένο αυτό κυκλαδίτικο έθιμο έχει αναβιώσει μετά από αξιέπαινες προσπάθειες πολιτιστικών και δημοτικών φορέων. Την παραμονή των Θεοφανείων μέλη του Λυκείου Ελληνίδων ψάλλουν πάλι τα κάλαντα κρατώντας, αυτή τη φορά, φαναράκια φτιαγμένα από κούφια φρέσκα πορτοκάλια, αναβιώνοντας ένα παμπάλαιο συριανό έθιμο.

Στην Τήνο, το «Τραπέζι της Αδελφότητας» είναι ένα χριστουγεννιάτικο έθιμο το αναβιώνει στο παραδοσιακό χωριό του Τριποτάμου κάθε χρόνο στις 25 Δεκεμβρίου. Οι οικογένειες του χωριού αναλαμβάνουν κάποιες δεδομένες υποχρεώσεις προς τον ενοριακό ναό του χωριού, τα Εισόδια της Θεοτόκου. Ο αρχηγός της οικογένειας η οποία ορίζεται υπεύθυνη ονομάζεται «κάβος» και υποχρεώνεται να διατηρεί αναμμένο, όλο το χρόνο, το καντήλι μπροστά από την εικόνα της Γέννησης του Χριστού. Πρέπει επίσης να διατηρεί καθαρή την εκκλησία, να αναλαμβάνει τα έξοδα της λειτουργίας των Χριστουγέννων και την προμήθεια κεριών, καθώς και μιας μεγάλης λαμπάδας από γνήσιο κερί μέλισσας. Το μεσημέρι των Χριστουγέννων ο «κάβος» παραθέτει γεύμα στο σπίτι του μόνο για τους άνδρες του χωριού και τον ιερέα της ενορίας. Οι προσκεκλημένοι φέρνουν μαζί τους, μέσα σε μία πετσέτα, το ψωμί, το πιρούνι, το κουτάλι και το κρασί τους. Το επίσημο αυτό γεύμα χαρακτηρίζεται από την αφθονία των εδεσμάτων και τη γενναιοδωρία του «κάβου» ο οποίος προσφέρει στους συνδαιτυμόνες σούπα μοσχαρίσια, κρεμμυδάτο κοκκινιστό κρέας, κρέας βραστό και ντολμάδες. Το κρασί προσφέρεται σε «τάσια», κύπελλα σε ημισφαιρικό σχήμα από ορείχαλκο, τα οποία χρησιμοποιούνται αποκλειστικά αυτή τη μέρα και είναι δωρεά των κατοίκων του χωριού. Μετά το φαγητό, μια ομάδα καλεσμένων μαζί με τον ιερέα, μεταφέρουν την εικόνα της Γέννησης του Χριστού από την εκκλησία στο σπίτι του οικοδεσπότη, ψάλλοντας Χριστουγεννιάτικα τροπάρια. Η εικόνα τοποθετείται πάνω στο τραπέζι δίπλα στον ιερέα. Όλοι κάθονται πάλι στο τραπέζι, ο ιερέας μοιράζει αντίδωρο και ανάβονται κεριά, πανομοιότυπα με αυτά τα οποία μοιράστηκαν στην πρωινή λειτουργία. Ο ιερέας ρωτάει κατόπιν το όνομα του επόμενου «κάβου». Μόλις αυτό ανακοινωθεί περιφέρονται δύο δίσκοι, ο ένας για τη χρηματική βοήθεια του νέου «κάβου» και ο άλλος για τη βοήθεια του ιερέα. Προσφέρονται γλυκίσματα και όλοι εύχονται στο νέο «κάβο» καλή επιτυχία στις υποχρεώσεις τις οποίες ανέλαβε. Η εικόνα επιστρέφεται στην εκκλησία με συνοδεία Χριστουγεννιάτικων τροπαρίων. Την επόμενη μέρα, 26η Δεκεμβρίου, όλοι οι συγχωριανοί συγκεντρώνονται πάλι στο σπίτι του παλιού «κάβου» για να φάνε και να πιούν ότι απέμεινε από την προηγούμενη μέρα. Οι υποχρεώσεις του παλαιού «κάβου» τελειώνουν με το γεύμα των Χριστουγέννων, αλλά αυτός, μέχρι το τέλος του χρόνου, δεν παύει να ευθύνεται για το άναμμα του καντηλιού της εικόνας.

Ρίμα Αγίου Νικολάου «Περαματάρη» Οίας

Ρίμα Αγίου Νικολάου «Περαματάρη» Οίας

για τους ναυτικούς του χωριού την εποχή της ακμής

της ιστιοφόρου ναυτιλίας της Οίας

«Περαματάρης»: νησίδα της Οίας κοντά στον όρμο Αμμούδι πάνω στην οποία βρίσκεται σκαμμένη μέσα στο βράχο η εκκλησία του Αγίου Νικολάου με το προσωνύμιο «Άγιος Νικόλαος ο Περαματάρης». Ονομάστηκε έτσι από τη λέξη «πέρασμα» λόγω του μικρού θαλάσσιου περάσματος (Διαπόρι) που το χωρίζει από το βουνό της Οίας.

Άγιε Νικόλαε μπουγιούκι¹ το όνομα σου

που βούλνα² δεν κάμει η θάλασσα χωρίς το θέλημα σου,

άκου που σε περικαλώ³, ζαμάνια⁴ αλαμάζω⁵

άκου ίντα⁶ ‘χω στη καρδιά και έρχομαι και φωνάζω,

τα μάτια μου έχουν δάκρυα όλο να γιαμουρίζουν⁷

και μέσα στο γιαμούρισμα⁸ νταλκάδες⁹ σεργιανίζουν¹⁰,

σαν τα μπαλίκια¹¹ του νερού που ‘ναι κιζιλεμένα¹²

έτσα¹³ δεν μπακμακίζουνε¹⁴ τα βάσανα μου εμένα,

τση¹⁵ θάλασσας τα βουλνεψιά² πατώ να γιουρουγιούνε¹⁶

αφού οι δικοί μου αϊλοί¹⁷ πάνω τση ξενυχτούνε,

όλο να οτουρμίζομαι¹⁸ όλο να γιαμουρίζω⁷

ζαμάνια λείπουν οι αϊλοί μουτλούκι¹⁹ δεν γνωρίζω,

τα βουλνεψιά τσοι²⁰ χαίρονται εγώ ‘χω το καημό των

να μην επάν’²¹ στο θάνατο να νιώσω χωρισμό των,

ρίχνω τση δάκρυ και νταλκά αλάργα²² να τα πάρει

μα πάει η βούλνα αξίδικα²³ και πίσω τα γυρνάει,

και ολονυχτί τον ύπνο μου νταλκάς τόνε ταράζει

και η μορφή τση η μαβή²⁴ αγριεμένη μοιάζει,

Άγιε μου Νικόλαε Άγιε Περαματάρη

των ναυτικών η πατρονιά²⁵, κραλή²⁶, μπαϊρακτάρη²⁷

που ‘σαι ατού δα²⁸ στο πέρασμα στου Αμμουδιού²⁹ τη μύτη

τσοι σκούνες³⁰ μας να ευλογάς άρχοντα και προφήτη,

εσύ που εγεννήθηκες στη μακρινή Λυκία

από τση Πόλης τα νερά μέχρι και τη Ρωσία

τη θάλασσα σακίνευε³¹ στο κάθε τση λιμάνι

και εγώ θα στείλω γεμινιά³² που ο νους σου δεν τα βάνει,

γιορντάνια³³ και χρυσά προυσιά³⁴ για το εικόνισμα σου

μουμλάρια³⁵, λάδι, θυμιατά να ‘χει η αφεντιά σου,

τση Πάνω Μεριάς τσοι ναυτικοί απού³⁶ ‘ναι στα νερά σου

όντας τα σεργιανίζουνε να ‘χουνε τη χαρά σου,

βοήθα τσοι και δώνε τσοι αζλάνη³⁷ και κουράγιο

εσένα μόνο έχουνε μπαϊρακτάρη άγιο,

κ’ αράσιντα³⁸ στο Καραντενίζ³⁹ κάμε τους μπιρ⁴⁰ φουγάρο

όντας περνούνε απ’ άτου δα να κάμουνε τσιγάρο,

Άγιε Περαματάρη μας φύλαε το χωριό σου

τση Πάνω Μεριάς⁴¹ τσοι ναυτικοί έχε τσοι στο μυαλό σου,

γιάντα⁴² από όλα τα θανατικά που όξω από ‘δω⁴³ να μένει

από όλα το χειρότερο είν’ οι πνιουργιασμένοι⁴⁴

Λεξιλόγιο

¹ μπουγιούκι (από το τουρκ. büyük ) = μεγάλο

² βούλνα, βουλνεψιά (από το ρώσικ. волна, διαβάζεται «volna») = κύμα, κύματα

³ περικαλώ = παρακαλώ

⁴ ζαμάν ή ζαμάνια (από το τουρκ. zaman: χρόνος) = πολύ καιρό

⁵ αλαμάζω (από το τουρκ. ağlamak) = κλαίω

⁶ ίντα= τι

⁷γιαμουρίζουν, γιαμουρίζω (από το τουρκ. yağmur: βροχή) = δακρύζουν, δακρύζω
⁸ γιαμούρισμα (από το τουρκ. yagmur) = βροχή, δάκρυσμα

⁹ νταλκάδες, νταλκάς (από το τουρκ. dalga) = καημοί, καημός

¹⁰ σεργιανίζουν (από το τουρκ. seyran: βόλτα) = πηγαινοέρχονται

¹¹ μπαλίκια (από το τουρκ. balik) = ψάρια

¹² κιζιλεμένα (από το τουρκ. gizli) = κρυμμένα

¹³ έτσα = έτσι

¹⁴ μπακμακίζουνε (από το τουρκ. bakmak: κοιτάζω) = φαίνονται, εμφανίζονται

¹⁵ τση = της

¹⁶ γιουρουγιούνε (από το τουρκ. yuri: επίθεση) = τρέχουν (γιουρουντίζω = τρέχω με φόρα, επιτίθεμαι)

¹⁷ αϊλοί (από το τουρκ. aile: οικογένεια) = οι άνδρες της οικογένειας δηλαδή σύζυγος, πατέρας, αδερφός, γιος, γαμπρός

¹⁸ οτουρμίζομαι (από το τουρκ. oturmak) = κάθομαι

¹⁹ μουτλούκι (από το τουρκ. mutluk) = ευτυχία, χαρά

²⁰ τσοι = τους, τις

²¹ να μην επάν’ = να μην πάνε

²² αλάργα (από το ιταλ. al larga) = μακριά

²³αξίδικα (από το τουρκ. aksi) = αντίθετα, διαφορετικά

²⁴ μαβή (από το τουρκ. mavi) = γαλανή

²⁵ πατρονιά (από το τουρκ. patron) = αφεντικό

²⁶ κραλής (από το τουρκ. kral) = βασιλιάς

²⁷ μπαϊρακτάρης (από το τουρκ. bayraktar: σημαιoφόρος) = ο πρώτος των πρώτων, ο καλύτερος

²⁸απ’ άτου δα = από εκεί

²⁹ Αμμούδι = το ένα από τα δύο λιμάνια της Οίας (το άλλο είναι η Αρμένη). Βρίσκεται στη δυτική πλευρά της Οίας απέναντι από τη Ρίβα της Θηρασιάς. Τα παλιά χρόνια φημιζόταν για τις «παλλάδες» (ορυχεία) και η πρόσβαση γινόταν μόνο από τους «καραβολάδες» (σκάλες λαξευμένες στον ηφαιστειογενή βράχο που θυμίζουν την πορεία που κάνει ο «καράβολας»=σαλιγκάρι). Σήμερα είναι λιμάνι-αγκυροβόλιο μικρών σκαφών και υπάρχει πλέον σύγχρονος αυτοκινητόδρομος που το συνδέει με το χωριό. Από το Αμμούδι ξεκινάει και το ferry boat για την Θηρασιά με τακτικά δρομολόγια.

³⁰ σκούνες = ιστιοφόρα

³¹ σακίνευε (από το τουρκ. sakin: ηρεμία) = γαλήνευε

³² γεμινιά (από το τουρκ. yemin: όρκος,τάξιμο) = τάματα

³³ γιορντάνια (από το τουρκ. gerdan: λαιμός) = περιδέραια

³⁴ προυσιά = φλουριά

³⁵ μουμλάρια (από το τουρκ. mumlar) = κεριά

³⁶ απού = που

³⁷ αζλάνη (από το τουρκ. aslan: λιοντάρι) = δύναμη

³⁸ κ’ αράσιντα (από το τουρκ. arasinda) = και ανάμεσα

³⁹ Καραντενίζ (τουρκ. Karadeniz) = Μαύρη Θάλασσα

⁴⁰ μπιρ (τουρκ. bir) = ένα

⁴¹ Πάνω Μεριά = η παλιά ονομασία της Οίας επειδή βρίσκεται στην «πάνω» δηλαδή στη βόρεια πλευρά του νησιού. Μετονομάστηκε σε Οία στα τέλη του 19^ου αιώνα. Ωστόσο από τους ντόπιους χρησιμοποιείται ακόμη ο όρος «Απάνω ή Πάνω Μεριά» και Απανωμερίτες (Οιάτες)

⁴² γιάντα = γιατί

⁴³ όξω από ΄δώ = μακριά από εμάς

₄₄ πνιουργιασμένοι = θαλασσοπνιγμένοι

Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου Περαματάρη λαξευμένη μέσα στην ηφαιστειογενή νησίδα της Οίας

Όπως έχουμε πει και παλιότερα η Οία ήταν ο ναυτότοπος της Σαντορίνης, το χωριό των ναυτικών και των καραβακυραίων. Το 18^ο και ιδίως το 19^ο αιώνα, ο ιστιοφόρος στόλος της Οίας ήταν μια από τις μεγαλύτερες ναυτικές δυνάμεις του Αιγαίου με πάνω από 150 ιστιοφόρα. Τα ταξίδια των ιστιοφόρων της Οίας στη Μαύρη Θάλασσα (περιοχή της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας την εποχή εκείνη) και στη Ρωσία είχαν επιρροή στην τότε κοινωνία του χωριού.

Οι ναυτικοί και οι καραβοκύρηδες της Οίας της εποχής εκείνης γνώριζαν πολύ καλά τα ρωσικά και τα τουρκικά. Αυτοδίδακτοι φυσικά οι περισσότεροι, εξοικειώθηκαν με τις γλώσσες αυτές ακριβώς λόγω των ταξιδιών τους στη Μαύρη Θάλασσα. Έτσι αρκετές λέξεις αφομοιώθηκαν συν τω χρόνω στην διάλεκτο της Οίας δημιουργώντας μια ιδιαίτερη τοπική καθομιλουμένη που δυστυχώς στις μέρες μας δεν «μιλιέται» πια από τη νέα γενιά του χωριού.

Μην σας ξενίζει λοιπόν αυτό το ιδιαίτερο λεξιλόγιο στη παλιά ρίμα. Αν βρεθείτε στην Οία και τύχει να συνομιλήσετε με ηλικιωμένους Οιάτες -και δη παλιούς ναυτικούς- είναι σίγουρο ότι θα ακούσετε λέξεις όπως ζάβαλης (=κακομοίρης, από το τουρκ. zavalli), κουράμπα (=φαλάκρα, από το τουρκ. kuru=ξερό), ντάϊμα (=συνέχεια, από το τουρκ. devam), γουζέλικα (=ωραία, από το τουρκ. guzel), γιαγλίδικα (=λιπαρά, από το τουρκ. yağlı), καφερεγκί (=το καφέ χρώμα, από το τουρκ. kahverengi), μπάρεμου (=τουλάχιστον, από το τουρκ. barem), ντουμένι (=τιμόνι βάρκας, από το τουρκ. dumeni), ματρόνης (=ναύτης, από το ρωσ. Мatрос), λόντκα (=βάρκα, από το ρωσ. Лодка), τσανακάκι (=πήλινο πιάτο, από το τουρκ. çanak)….και πολλές-πολλές δεκάδες άλλες…

Η νησίδα του Αγίου Νικολάου Περαματάρη όπως φαίνεται από τη συνοικία «Μοναστήρι» της Οίας.

Στο βάθος διακρίνεται και η Θηρασιά.

πηγή:Καλλ-ιστορώντας